• Dzięciołek – opis ptaka
• Wymiary
• Występowanie dzięciołka
• Biotop
• Czym żywi się dzięciołek?
• Lęgi
• Ochrona gatunkowa
• Ciekawostki o dzięciołku

Dzięciołek – opis ptaka

Dzięciołek (Dendrocopos minor) jest nie tylko najmniejszym dzięciołem w Polsce, ale i w całej Europie. Wielkością przypomina wróbla, ubarwieniem dzięcioła białogrzbietego. Bardzo łatwo rozróżnić płci pośród osobników tego gatunku, dymorfizm płciowy objawia się w widoczny gołym okiem sposób.

Samiec (na zdjęciu powyżej ma czerwoną czapeczkę na środku głowy, u samicy zaś czapeczka jest całkowicie czarna. U obu płci od czapeczki aż po ogon ciągnie się czarna plama z dużą białą dziurą na grzbiecie. Zazwyczaj dobrze widoczne są również białe pręgi na czarnych skrzydłach – łatwe do zaobserwowania także w czasie lotu. Spód ciała i pierś jasna kremowa drobno kreskowana. Ciemne plamki najwyraźniej widoczne są zazwyczaj na podbrzuszu i bokach piersi.

Wymiary

• długość ciała około 15 centymetrów
• rozpiętość skrzydeł do 27 centymetrów
• długość dzioba około od 12 do 18 milimetrów
• masa ciała od 20 do 25 gramów

Występowanie dzięciołka

Gatunek ten zajmuje bardzo duży obszar występowania, można go spotkać w całej Europie oraz w środkowej Azji od Uralu aż po Pacyfik¹. W Europie jedynymi wyjątkowymi rejonami, w których ciężko o dzięciołka są wschodnie Włochy, Hiszpania i wyższe partie Apenin. Na Wyspach Brytyjskich nie jest on częstym widokiem, ale można go spotkać w południowej części regionu.

Dzięciołek pojawia się również w Afryce, jednak północno-wschodnia część Algierii i północno-zachodnie tereny Tunezji, to najdalszy zasięg tego gatunku na tym kontynencie. Powszechnie można go jednak spotkać w środkowej Azji.

W Polsce dzięciołek jest nieliczny ptak lęgowy występujący w zdecydowanej większości na niżu. W górach areał jego występowania sięga maksymalnie kilkuset metrów, a wartość tak jeszcze się obniża podczas sezonu lęgowego. W naszym kraju najłatwiej spotkać ten gatunek w dolinach rzek, nad Odrą i Notecią jest to najliczniej występujący gatunek dzięcioła. Rzadziej spotykany jest we wschodniej części kraju, z której pochodzę, jednak i tutaj nie ma większego problemu żeby go spotkać. Osobiście wielokrotnie widywałem tego ptaka podczas wypraw do Doliny Środkowej Wisły, rezerwatu Piskory w samym Lublinie nad Zalewem Zemborzyckim.

Biotop

Dzięciołek unika drzew iglastych, więc mała szansa na jego zlokalizowanie w lesie iglastym. Trochę większa, lecz nadal nikłą szansę na jego obserwacje będziecie mieli w lesie mieszanym. Optymalnym otoczeniem dla dzięciołka są za to niezbyt gęste lasy liściaste, szczególnie w otoczeniu łąk czy dolin rzecznych. Podobnie jak lasach iglastych dzięciołek bywa sporadycznie w wysokich partiach gór. W zasadzie podczas okresu lęgowego w ogóle nie jest tam widywany.

Największe szanse na spotkanie dzięciołka oferują łęgi i olsy w dolinach rzek. Ptak ten preferuje otoczenie wilgotne, najlepiej w niedalekim sąsiedztwie cieków wodnych lub wód stojących. Można jednak spotkać go też w starych parkach, sadach, alejach obsadzonych wierzbami oraz mniej licznie, ale jednak, w lasach podmiejskich.

Czym żywi się dzięciołek?

Dziób dzięciołka jest zbyt lichy żeby mógł sobie pozwolić na kucie w twardych pniach potężnych drzew, jak to czynią jego więksi kuzyni. Dzięciołek również potrafi kuć, ale wybiera miękkie gatunki drzew oraz spróchniałe i zmurszałe fragmenty. Jednak nie tylko. Podczas mojej niedawnej wycieczki nad Wisłę w okolicach Puław miałem doskonałą okazję obserwować dzięciołka w dość nietypowej dla siebie roli.

Przejrzałem kilka publikacji na ten temat, ale nie znalazłem w nich precyzyjnych informacji na temat zachowania samca, które obserwowałem nad Wisła. Zapytałem więc kilku znanych mi ornitologów, okazało się, że jest do dość rzadkie dla dzięciołków, ale mogą one również żerować w typowy dla siebie sposób w nietypowym dla siebie miejscu. Na trzcinie.

Tak nie mylicie się, najmniejszy dzięcioł w Polsce kuł trzcinę jakby było to miniaturowe drzewko. I szło mu to nadzwyczaj dobrze ponieważ byłem świadkiem jak kilkukrotnie udało mu się w ten sposób pozyskać tłustą larwę kryjącą się w pustym środku suchej trzciny. Bardzo żałuje, że nie nagrałem wideo tego zdarzenia, niemniej udało mi się wykonać kilka ujęć, na których wyraźnie widać, że ptak kuję trzcinę aż miło.

Lęgi

Okres lęgowy dzięciołka to czas od kwietnia do maja, a czasami i zahaczający o czerwiec. Dzięciołki wykuwają swoją dziuplę najczęściej w miękkich drzewach jak brzoza, topola czy wierzba. Urządzeniem swojego lokum zajmuje się dobrana para. Samiec wykonuję większość pracy, samica dołącza do zadania zazwyczaj na koniec, ale za to wkłada w nie więcej serca. Można zaobserwować, że samica intensywniej wykuwa dziuplę od samca. Miejsce na dziuplę to zazwyczaj spróchniałe, zmurszałe konary lub obumarłe gałęzie. Praca nad dziuplą trwa do około 3 tygodni. Czasami para wykuwa w okolicy kilka takich dziupli.

Dzięciołki zazwyczaj łączą się w monogamiczne pary, który utrzymują się w stałym rewirze. Samica składa około 5-6 jaj, które następnie wysiaduje na zmianę z samcem. W przeciwieństwie do innych gatunków zwierząt to samica zajmuje się w większości zdobywaniem pożywienia dla młodych, kiedy samiec ich strzeże i się nimi opiekuje. Samica dostarcza pokarm do samca, który bezpośrednio karmi młode. W diecie maluchów dominują larwy owadów, gąsienice i myszce. Młode dzięciołki opuszczają dziuple po upływie około 3 tygodni do wyklucia. Przez następne 3 tygodnie nadal dokarmiane są przez rodziców. To dla nich czas nauczyć się samodzielności.

Ochrona gatunkowa

Dzięciołek – Dendrocopos minor – w Polsce jest gatunkiem objętym ścisłą ochroną gatunkową. Jest uznawany za gatunek najmniejszej troski.

Ciekawostki o dzięciołku:

• Około 10% samic i 3% samców dzięciołków jest niewierna. Wykazały to badania przeprowadzone w Szwecji.²
• Dzięciołek to tylko jeden z 10 polskich dzięciołów. Poza dzięciołkiem w Polsce z tej rodziny ptaków można spotkać jeszcze dzięcioła białogrzbietego, białoszyjego, dzięcioła dużego, średniego, czarnego, zielonego, zielonosiwego, trójpalczastego i krętogłowa.
• Podczas zimy można je spotkać w stadach sikor i pełzaczy.
• Dzięciołek jest najmniejszy z rodziny dzięciołów występujących w Polsce i Europie.

Bibliografia i przypisy:

1. Wikipedia – https://pl.wikipedia.org/wiki/Dzięciołek
2. Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. Warszawa: MULTICO, 2007

• Dzięcioł duży – charakterystyka i opis
  • Wymiary
• Dzięcioł duży – występowanie
  • Biotop
• Gniazdo i lęg
• Rozmnażanie
• Tryb życia i żerowanie
• Dzięcioł duży – ciekawostki
• Ochrona gatunkowa

Dzięcioł duży – charakterystyka i opis

Dzięcioł duży – Dendrocopos major – to pospolity, średni ptak z rodziny dzięciołowatych. Potocznie nazywany lekarzem lasu, którego obecność jest bardzo pożądana przez leśników w każdym rodzaju zalesień. Bardzo łatwy do wypatrzenia i usłyszenia. Należy do ptaków mało płochliwych co czyni go świetnym podmiotem obserwacji i idealnym modelem dla początkujących amatorów ptasiej fotografii. Nieruchomo uczepiony pnia drzewa jest łatwy do zlokalizowania, a dzięki szybkim ruchom głowy podnosi nieco poziom trudności wykonania ostrego zdjęcia. Idealny trening na start.

Dzięcioł duży to ptak wielkości szpaka, o kontrastowym biało-czarnym upierzeniu z elementami czerwieni. Wierzch ciała, skrzydeł, ogona oraz kupra czarny, gardło oraz pierś białe przedzielone czarną pręgą. Dzięcioła dużego można odróżnić od innych dzięciołów za pomocą jaskrawoczerwonej dolnej części brzucha i podogonia. Jest to charakterystyczna dla tego gatunku cecha upierzenia. 

Na wierzchu szyi dwie białe plamy, podobne występują też na barkach oraz skrajnych sztywnych sterówkach. Charakterystyczny czarny lub ciemnoszary dziób wyglądem przypominający mocne twarde dłuto. Nogi szare, tęczówka oka czerwona. Czteropalczaste nogi przystosowane do długotrwałego uczepienia się na pionowych gałęziach i pniach drzew.

Dzięcioł duży jest często mylony z innymi dzięciołami występującymi w Polsce. Z powodu podobieństw w wyglądzie i identycznego sposobu gniazdowania i żerowania mylony jest najczęściej z dzięciołem białogrzbietym, dzięciołem białoszyim, dzięciołem trójpalczastym. Młode osobniki często są brane za dzięciołka lub dzięcioła średniego.

Dymorfizm płciowy bardzo wyraźny. Płeć ptaka łatwa do odróżnienia poprzez czerwoną poprzeczną pręgę na tyle głowy występującą u samców, której natomiast brak u samicy.

Wymiary dzięcioła dużego

• Długość ciała około 21 – 25 centymetrów
• Rozpiętość skrzydeł od 20 centymetrów u młodych osobników do nawet 40 centymetrów u dorosłych odobników
• Waga około 75, do 90 gramów

Dzięcioł duży – występowanie

Występuje na terenie całej Europy, północnej Afryki oraz północnej i środkowej Azji. Najczęściej widywany w koronach drzew podczas żerowania. Prowadzi osiadły tryb życia choć część populacji migruje w okresie jesiennym.

Dzięcioł duży jest w Polsce mocno rozpowszechnionym, średnio licznym gatunkiem lęgowym. Jest to najliczniej spotykany w naszym kraju ptak spośród całej rodziny dzięciołowatych. Można go spotkać w zasadzie w każdym rodzaju drzewostanów przez cały rok na terenie całego kraju.

Biotop

Dzięcioł duży na swoje siedliska wybiera najczęściej stare lasy liściaste lub sosnowe. Można go jednak spotkać również w małych drzewostanach, śródpolnych kępach drzew, ogrodach i parkach nawet w centrach dużych miast. Jest mało wymagającym gatunkiem jeżeli chodzi o typ zadrzewienia oraz wysokość nad poziomem morza.

Dzięcioł duży – Gniazdo i lęg

Obie płci pracują nad wykuwaniem dziupli w pniu lub bocznych konarach drzew. Dzięcioły duże podobnie jak inne ptaki z rodziny dzięciołowatych wykuwają dziuple najchętniej w żywych drzewach, choć preferują pracę w miejscu gdzie pień jest uszkodzony. Bardzo rzadko zdarza się, że na gniazdo wybierane są całkowicie zdrowe drzewa.

Wlot do dziupli ma około 4,5-4,5 centymetrów co odróżnia je od dziupli np. dzięcioła zielonego lub czarnego, które wykuwają dziuple o większym wlocie. Przed okresem lęgowym zazwyczaj wykuwa nową dziuple, rzadko korzysta z lokum zeszłorocznego. Zdarzają się również pary korzystające z budek lęgowych.

Rozmnażanie

Dzięcioł duży tworzy pary monogamiczne, które wyprowadzają jeden lęg rocznie. W okresie lęgowym samica składa około pięciu do siedmiu jaj, które następnie wysiadywane są w dziupli przez oboje rodziców. Jaja są białe, z twardą połyskliwą skorupką. Wymiary jajka to około 26 milimetrów wysokości i 19 milimetrów szerokości.

Po około dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta, które są typowymi gniazdownikami. Nie opuszczają one dziupli przez okres do 25 dni. Młode bardzo łatwo zlokalizować ponieważ po wykluciu są one bardzo hałaśliwe, a jedno z nich zazwyczaj wygląda z dziupli oczekując powrotu rodziców. Dokarmianiem, również po opuszczeniu przez pisklęta dziupli, zajmują się zarówno samiec jak i samica.

Tryb życia i żerowanie dzięcioła dużego

Na wiosnę i w lecie dzięcioł duży żywi się najchętniej larwami owadów wydobywanych spod kory drzew. Podczas zimy, kiedy dostęp do pokarmu żywego jest dużo trudniejszy wzbogaca on swoje menu o nasiona sosny i świerka oraz owoce. Dzięcioł duży może też być gościem w naszym przydomowym karmniku o ile wywiesimy w nim słoninę lub mieszanki tłuszczowe.

Dzięcioły kojarzone są najczęściej z wyjadaniem korników, ale nie pogardzą one również padliną oraz jajami i pisklętami innych ptaków. Pokarmem dla dzięcioła dużego mogą być również mszyce, co jest niespotykane wśród ptaków o takich rozmiarach.

Dzięcioł duży – ciekawostki

• Podczas zimowych spacerów możemy natknąć się na widok drzewa wokół którego rozsypana jest masa rozłupanych sosnowych lub świerkowych szyszek. To jasna oznaka, że gdzieś wśród korony tego drzewa znajduje się tak zwana kuźnia. Jest to miejsce złączenia dwóch gałęzi, w którym dzięcioł duży blokuje szyszki, a następnie wydziobuje smakowite nasiona.
• Dzięcioł duży jak i pozostałe dzięcioły nazywany jest leśnym doktorem i lekarzem drzew. Spowodowane jest to zachowaniem podczas żerowania na pniach drzew. Dzięcioły często nasłuchują czy pod korą słychać charakterystyczne chrobotanie. Następnie szybkimi mocnymi uderzeniami wydziobuje otwór, aby swoim długim językiem wydobyć szkodniki niszczące drzewa. Dla dzięcioła jest to smaczny i kaloryczny posiłek, dla drzewa ratunek przed szkodnikami. Owe nasłuchiwanie budzi proste skojarzenia do widoku lekarza nasłuchującego pacjenta przez stetoskop.

Jeśli spotkacie na spacerze dzięcioła dużego lub inne ciekawe ptaki, swoje obserwacje możecie zgłosić na stronie internetowej – https://www.ornitho.pl/.

Ochrona gatunkowa

Dzięcioł duży, podobnie jak wszystkie inne dzięcioły w Polsce, objęty jest ścisłą ochroną gatunkową.

Bibliografia i przypisy:

• http://blascozumeta.com/specie_files/08760_ENG_Dendrocopos_major_aranzadi.pdf
• http://m-sto.org/artykuly/monografia%20pnm/278.pdf