• Jak wygląda czajka?
• Czajka zwyczajna – występowanie
• Biotop
• Czym żywi się czajka?
• Lęgi i gniazdo
• Jak obserwować czajki?
• Ochrona gatunkowa
• Ciekawostki

Czajka zwyczajna (Vanellus vanellus) nazywana również czajką pospolitą to gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny sieweczkowatych. Jest to gatunek jednolity, spośród którego nie wydzielono podgatunków. Jest to częściowo migrujący gatunek. Osiadły tryb życia prowadzą populacje czajek zamieszkujące łagodny klimat, szczególnie na zachodzie i południu Europy.

Jak wygląda czajka?

Gatunek ten nie charakteryzuje się widocznym dymorfizmem płciowym, samca od samicy można jednak odróżnić po zachowaniu. Czajka jest ptakiem wielkością przypominający grzywacza, ale ze znacznie dłuższymi nogami. Dominującym kolorem w upierzeniu czajki jest czarny. Pokrywa on wierzch ciała i skrzydeł, wole oraz część głowy. Spód ciała i skrzydeł białe. W upierzeniu ptaka występuje również rdzawy kolor, znajduje się on na pokrywach podogonowych. Na głowie czajki znajdują się długie czarne pióra tworzące bardzo charakterystyczny czubek¹.

Na piersi ptaka znajduje się duży czarny śliniak. Dziób ptaka ma długość kilku centymetrów, jest czarny, spiczasto zakończony i lekko zagięty w dół. Osobniki młode można rozpoznać po dużo krótszym czubku na głowie.

Czarne ubarwienie czajki w promieniach słońca opalizuje na inne kolory. Przy dobrym ustawieniu ptak ten przybiera trochę zieleni i fioletu na swoich piórach.

Wymiary

• Długość ciała – od 30 do 35 centymetrów
• Rozpiętość skrzydeł – od 65 do 85 centymetrów
• Masa ciała – 130 – 330 gramów

Czajka zwyczajna – występowanie

Vanellus vanellus występuje powszechnie na terenie niemal całej Europy, umiarkowanej klimatycznie Azji. Zachód Europy, wyspy Atlantyckie, Indie, Bliski i Daleki Wschód oraz północna Afryka to tereny, które służą czajkom za zimowiska.

W Polsce czajka pospolita jest gatunkiem pospolitym, występującym nierównomiernie na terenie całego kraju. Największe jej skupiska można spotkać na wschodzie Polski. Gatunek ten przed laty wracał do nas dopiero w okolicy marca, razem ze zwiastującymi wiosnę skowronkami. Dziś pierwsze czajki można spotkać w Polsce już pod koniec stycznia, a niektóre osobniki podejmują nawet próby zimowania².

Główne wiosenne przeloty tych ptaków do i przez Polskę trwają w marcu i kwietniu. Migracja na zimowisko zaś u niektórych czajek rozpoczyna się już nawet w maju. Dotyczy to jednak ptaków, które nie wyprowadziły udanych lęgów lub w ogóle nie podejmowały tej próby. Osobniki lęgowe rozpoczynają migrację na zimowisko najwcześniej w czerwcu.

Biotop

Wymarzonym miejscem do spokojnego wyprowadzenia lęgów są dla czajek podmokłe łąki i pastwiska. W tych miejscach ptak ten ma zdecydowanie najlepsze warunki do wyprowadzenia młodych. Jeśli w okolicy brakuje tego typu terenów, ptaki te wybierają piaszczyste łachy, pola uprawne, i ugory. Niekiedy zakładają również gniazda na osłoniętych dnach zbiorników wodnych.

Czajka jest gatunkiem mocno związanym z wodą, więc ewentualne suche miejsca, w których ptaki te decydują się wyprowadzić lęgi, muszą znajdować się niedaleko wody. Preferują one również całkowicie odsłonięty teren. Brak drzew i krzewów w okolicy oznacza dobrą widoczność wkoło gniazda oraz brak dogodnych punktów obserwacyjnych dla drapieżników, które wyjadają im jaja i polują na pisklęta.

Czym żywi się czajka?

Ptaki te żywią się, poszukując pokarmu na ziemi i z niej go wygrzebując. Ich menu składa się w głównym stopniu z owadów, robaków, pajęczaków i bezkręgowców. Dużo mniej chętnie, ale zjadają też małe rybki, żaby oraz nasiona i źdźbła traw. Czajki to bardzo czujne ptaki, dlatego preferują one poszukiwania pożywienia w miejscach o bardzo niskiej roślinności lub całkowitym jej braku np. na dnach spuszczonych z wody zbiorników.

Lęgi i gniazdo

Budową gniazda dla przyszłego potomstwa zawsze zajmuje się samiec. Rozpycha on kępy trawy piersią i nogami tworząc w ten sposób małą nieckę, w której samica będzie mogła złożyć jaja. W przerwach od wyjątkowo spektakularnych lotów tokowych samiec przygotowuje kilka takich miejsc, z którym samica wybierze to, które najbardziej jej odpowiada. Na atrakcyjnych terenach lęgowych czajki niekiedy tworzą kolonie lęgowe.

Loty tokowe u czajki to bardzo ciekawy spektakl, zaczynają się one na dobre w marcu. Samiec próbuje zwrócić na siebie uwagę, wykonując akrobatyczne loty głośno przy tym klaszcząc skrzydłami i wykrzykując charakterystyczny zaśpiew. Podniebne popisy polegają na bardzo gwałtownym wznoszeniu się i opadaniu przeplecionym na przemian z wykonywaniem pętli. Toki kończą się już na ziemi, gdzie partnerzy biegają przy sobie z rozpostartymi ogonami, śmiesznie się kiwając i kłaniając ku sobie.

Samce czajki nie słyną z przywiązania do jednej partnerki. Część z nich faktycznie wyprowadza lęg tylko z jedną samicą, natomiast nie jest to regułą. Samce tych ptaków mogą jednocześnie posiadać nawet do 4 partnerek.

Samica jaja składa najczęściej na przełomie kwietnia i maja. Zazwyczaj są to 4 (bardzo rzadko 3 lub 5) brązowożółte jajka z dużymi ciemnymi plamami. Ptaki te zazwyczaj układają jajka w gnieździe tak, aby spiczaste końce skierowane były do środka. Nie znalazłem w literaturze informacji, dlaczego tak robią. Po zniesieniu oboje rodzice wysiadują jajka przez około 3-4 tygodnie. Samce, które znalazły więcej niż jedną partnerkę, pomagają w wysiadywaniu każdej z nich po trochu.

Czajki słyną ze swojego silnego instynktu macierzyńskiego. Nadmierne zbliżenie się do gniazda lub piskląt skutkuje podniesieniem alarmu poprzez przeraźliwe wrzaski i agresywne ataki na intruza. Zdarzają się nawet sytuację, kiedy czajka (nawet zraniona) nadal atakuje już wycofującego się drapieżnika.

Pisklęta to typowe zagniazdowniki, które opuszczają gniazdo w kilka godzin po wykluciu się. Młode czajki charakteryzują się dużą samodzielnością, już w chwile po opuszczeniu gniazda starają się samodzielnie zdobywać pokarm. Natomiast pełną samodzielność zyskują one po około 5 tygodniach kiedy nabywają już zdolność lotu.

Jak obserwować i fotografować czajki?

Prawdopodobnie to właśnie od czajki wzięło się polskie stwierdzenie – czaić się. Gatunek ten jest łąkowym odpowiednikiem sójki w lesie (Sójka – jak wygląda sójka i czy lata za morze?). Kiedy zauważy niebezpieczeństwo, podnosi straszny rwetes informując wszystkich w koło. Szczególnie ma to miejsce w trakcie okresu lęgowego kiedy ptaki te bronią jaj lub piskląt. Dlatego też chyba najlepszym sposobem na obserwację i fotografowanie czajek jest ukrycie się. Optymalnie jest wejść do ukrycia jeszcze przed świtem, wówczas ptaki w ogóle nie będą świadome naszej obecności. Jednak również i zajęcie dyskretnego miejsca do obserwacji w dzień powinno zadziałać. Jeśli nie wybierzemy przypadkiem miejsca, które jest zbyt blisko gniazda, ptaki w końcu zaakceptują naszą obecność i wrócą do swoich spraw.

Fotografowanie czajek również daje najlepsze efekty kiedy ukryjemy się przy miejscu żerowania tych ptaków. Najlepiej zająć pozycję leżącą, tak aby nasz obiektyw był na poziomie oczu ptaka. Wówczas przy dobrych warunkach mamy szansę na bardzo ciekawe kadry, szczególnie jeśli nasz ukrycie daje dobry kamuflaż. Taka metoda obserwacji i fotografowania sprawdzi się również z innymi wodno-błotnymi ptakami, szczególnie tymi płochliwymi. Wymaga ona jednak dobrego ukrycia, repelentu na komary lub moskitiery i dużej dawki cierpliwości.

Fotografowanie z ukrycia to bardzo ciekawy temat, który mam zamiar poruszyć w osobnym artykule.

Ochrona gatunkowa

W Polsce czajka zwyczajna objęta jest całkowitą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Czerwona lista ptaków Polski uznaje ten gatunek za zagrożony (EN).

Niestety liczebność tego ptaka w Europie bardzo spada. Według danych BirdLife International z 2015 roku europejska populacja czajki spadła o około 30-49% w ostatnich 27 latach. Dane pochodzące z Polski potwierdzają ten spadkowy trend – w latach 2000−2016 średni roczny spadek populacji oscylował w okolicy 6%³! W latach 2013–2018 populacja czajki na terenie kraju liczyła 64–87 tysięcy par lęgowych⁴.

Trudna sytuacja czajek spowodowana jest wieloma czynnikami, a większość z nich powodowana jest przez działalność człowieka. Wśród tych czynników wymienia się:

• nadmierne stosowanie nawozów powodujące zbyt szybki wzrost roślinności na początku okresu lęgowego
• nadmierne stosowanie środków ochrony roślin, które dziesiątkują owady, główne źródło pokarmu tych ptaków
• osuszanie i melioracja pól i łąk zalewowych
• polowanie na ptaki na terenie basenu Morza Śródziemnego (gdzie brutalnie strzela się do wszystkiego, co lata)
• spadek współczynnika sukcesu lęgowego powodowany jest również bardzo małą przeżywalnością młodych, które padają ofiarą drapieżnych ssaków (głównie lisów) i ptaków
• wiele młodych czajek ginie również podczas przedwczesnych sianokosów i żniw

Ciekawostki

• Najstarsza dzika czajka dożyła wieku 18 lat (pomiar u zaobrączkowanego osobnika)⁵.
• Czajki podczas jesiennych migracji łączą się w liczne stada, często mieszane ze szpakami i siewkami złotymi.
• Ptaki te osiągają dojrzałość płciową już w pierwszym roku życia, być może to będzie ratunek dla ciągle spadającej populacji.
• Na poligamię decyduje się około 20-40% samców.
• Z zasady czajki wyprowadzają 1 lęg w sezonie, lecz jeśli się on nie uda, czasami ptaki decydują się na drugą próbę. Ma to miejsce najpóźniej na początku czerwca.

Bibliografia

1. Wikipedia – https://pl.wikipedia.org/wiki/Czajka_zwyczajna
2. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków – https://otop.org.pl/wlacz-sie/europejskie-dni-ptakow/ptak-edp/czajka/
3. Przemysław Chylarecki i inni, Trendy liczebności ptaków w Polsce, Warszawa: GIOŚ, 2018
4. Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
5. Piotr Adamiok: Prawda o krukach. Echa Barlinka, kwiecień 2004

• Jak wygląda sieweczka rzeczna
• Wymiary
• Występowanie
• Biotop
• Żerowanie sieweczki rzecznej
• Lęgi
• Ochrona gatunkowa
• Ciekawostki
• Bibliografia

Jak wygląda sieweczka rzeczna

Sieweczka rzeczna (Charadrius dubius) to gatunek małego ptaka z rodziny sieweczkowatych. Sylwetką przypomina pliszkę siwą, jest od niej jednak nieco większa, bardziej krępa i ma krótszy ogon. Spód ciała sieweczki rzecznej jest biały podobnie jak podgardle i boki głowy. Wierzch ciała, skrzydła i czapeczka na głowie są koloru szarobrązowego. Kantarek, charakterystyczny śliniak, pokrywy uszne i część czoła u tego gatunku są koloru czarnego. Na czole występuje również mała biała plama.

Sieweczka rzeczna ma ciemny dziób z drobną żółtą plamką u nasady. Nogi ptaka są koloru żółtoszarego. Sieweczka rzeczna posiada bardzo charakterystyczną cechę w postaci dobrze widocznej, żółtej obrączki ocznej.

U tego gatunku występują bardzo subtelne cechy dymorfizmu płciowego. Czarny pasek czołowy i żółta obrączka oczna są u samicy nieco węższe.

Wymiary

• długość ciała od 14 do 17 centymetrów
• rozpiętość skrzydeł od 42 do 48 centymetrów
• masa ciała od 23 do 53 gramów

Występowanie

Sieweczka rzeczna to ptak o dość szerokim zasięgu występowania. Podczas okresu lęgowego spotkać go można nad rzekami niemal całej Europy (bez północnej części Skandynawii) i Azji (również poza jej północną częścią). Na półwyspie Indyjskim i na wschód od niego sieweczka rzeczna występuje cały rok.

Populacja występująca poza Indiami migruje czasami na duże odległości. Zimowiska europejskiej populacji to środkowa Afryka, natomiast ptaki z Azji najczęściej zimują w okolicach Wietnamu i Tajlandii.

Biotop

Gatunek ten jest bardzo mocno związany z rzekami. Sieweczka rzeczna szczególnie upodobała sobie piaszczyste i żwirowe łachy, brzegi rzek, jezior i stawów. Bardzo często można je spotkać w miejscach gdzie woda sezonowo zalewa i odsłania piaszczyste i muliste dno.

W Europie z powodu bezsensownego regulowania rzek traci ona naturalne siedliska. Szukając zastępstwa coraz częściej wybiera miejsca, niezbyt dla niej bezpieczne jak żwirownie i kopalnie piasku.

Żerowanie sieweczki rzecznej

Sieweczka rzeczna to bardzo wdzięczny ptak do obserwacji podczas żerowania. Ptak ten energicznie tupie i biega, aby w ten sposób płoszyć drobne bezkręgowce, którymi się żywi. Potrafią one biegać tak szybko, że ich nogi niemal się rozmywają sprawiając wrażenie jakby ptak sunął w poślizgu.

Głównym pożywieniem sieweczki rzecznej są pająki, skorupiaki, różnego rodzaju owady, chrząszcze i robaki jakie udaje się znaleźć na mulistych i piaszczystych brzegach rzek.

Podczas migracji wiosennych i jesiennych ptaki te bardzo często zatrzymują się na spuszczonych z wody stawach hodowlanych ryb, które oferują im wówczas całą masę pożywienia.

Lęgi

Toki sieweczek rzecznych rozpoczynają się po przylocie na lęgowisko, zazwyczaj w okolicach przełomu kwietnia i maja. Rytuał zalotów u tych ptaków wygląda dość komicznie. Najpierw samiec lata wkoło samicy zygzakowatym lotem przypominającym lot nietoperza. Następnie ląduje przy swojej wybrance i rozpoczyna z nią charakterystyczny taniec. Rozpoczyna się on od stroszenia piórek, ukłonu a następnie przechodzi do rytmicznego przeskakiwania z nogi na nogę.

Dobrana para sieweczek następnie przechodzi o budowy gniazda. Samiec wykopuje kilka dołków w piasku lub żwirze, a następnie samica wybiera najbardziej jej odpowiadające i wyścieła je muszelkami, kamykami i źdźbłami traw. Gniazdo znajduje się na płaskim piaszczystym terenie, zazwyczaj zupełnie odsłoniętym. Dlatego narażone jest na upały, deszcz i atak innych ptaków z góry. Sieweczki rzeczne swoje bezpieczeństwo bardzo uzależniają od koloru wierzchu ich ciała, który stapia się z kolorem piachu i stanowi świetny kamuflaż.

Sieweczka rzeczna zazwyczaj podchodzi do jednego lęgu w roku, ale niektórym parom zdarza się próba wyprowadzenia drugiego. Ma to miejsce zazwyczaj w sytuacji kiedy pierwszy lęg został zrabowany lub z innego powodu się nie udał. Samica sieweczki rzecznej w jednym zniesieniu składa 4 kremowe jajka nakrapiane drobnymi ciemnymi plamkami. Dzięki temu jaja i gniazdo jest trudne do zauważenia.

Rodzice wysiadują jajka wspólnie przez okres około 22 – 28 dni. Wyklute pisklęta są typowymi zagniazdownikami. Oznacza to, że po wykluciu od razu opuszczają gniazdo i już od pierwszych dni życia mają sporo samodzielności. Pisklaki sieweczki rzecznej praktycznie od wyklucia potrafią samodzielnie zdobywać pokarm.

Opieka nad pisklętami trwa około 3 tygodni, podczas których młode ptaki nabywają umiejętności lotu. Całe rodziny dorosłych ptaków z tegorocznym przychówkiem odlatują na zimowiska najczęściej na przełomie sierpnia i września.

Ochrona gatunkowa

Sieweczka rzeczna – Charadrius dubius – jest w Polsce objęta ścisłą ochroną gatunkową. Według danych zawartych w Biuletynie Monitoringu Przyrody 20.2019/2 – Raport z wdrażania art.12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013 – 2018 liczebność tego gatunku w naszym kraju szacowana jest na od 5 do 13 tysięcy par lęgowych.

Globalnie populacja sieweczki rzecznej uznawana jest za stabilną. Od 1988 roku nieprzerwanie ptak ten uznawany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern).

Ciekawostki

• Sieweczka rzeczna to bardzo odpowiedzialny rodzic. Podczas upałów, deszczu, silnego wiatru czy w razie zagrożenia ze strony drapieżnika dorosły ptak osłania pisklęta pod własnymi skrzydłami lub stara się odwieść napastnika od piskląt udając własną słabość. Często w takich sytuacjach ptaki te symulują, że mają złamane skrzydło.
• Zdarza się, że sieweczki rzeczne, które dobiorą się w pary i stracą lęg na tyle późno, że wyprowadzenie drugiego byłoby trudne wracają na zimowiska od razu po stracie lęgu. Niekiedy ma to miejsce nawet w maju, najczęściej w czerwcu.
• Populacja tego gatunku choć stabilna wymaga ochrony siedliskowej. Największym zagrożeniem jest postępująca regulacja rzek i niszczenie naturalnych siedlisk.
• Sieweczka rzeczna mylona jest często ze swoją bliską kuzynką – sieweczką obrożną. Można je od siebie odróżnić tym, że sieweczka rzeczna jest nieco smuklejsza i mniejsza niż sieweczka obrożna. Różnią się one również nieznacznie rysunkiem na głowie oraz skrzydle. U sieweczki rzecznej na skrzydle nie występuje żaden biały pas.
• Pierwszym odruchem obronnym piskląt jest płaskie przykucnięcie i znieruchomienie. Gatunek ten bardzo mocno polega na sztuce kamuflażu.
• Dobór w pary u tego gatunku następuje co roku, więź pomiędzy rodzicami utrzymywana jest zazwyczaj do końca sezonu lęgowego. Zdarza się jednak, że trwa ona do kilku sezonów.
• Sieweczka rzeczna migruje robiąc częste, ale krótkie odpoczynki, podczas których uzupełnia zapasy tłuszczu. Badania nad szwedzkimi sieweczkami rzecznymi wykazały, że migracja jesienna może u nich trwać od 15 do nawet 130 dni. Tymczasem wiosną ptaki przebywają trasę dużo szybciej, bo średnio w 27 dni.

Bibliografia

• wikipedia.org/wiki/Sieweczka_rzeczna
• Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
• Bukaciński D., Bukacińska M. Sieweczka rzeczna Charadrius dubius – Monorafia. Warszawa 2015
• Ptaki – Kwartalnik Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków 2/2020