• Puszczyk mszarny – opis wyglądu
• Puszczyk mszarny – wymiary
• Występowanie
• Biotop
• Charakterystyka i zachowanie puszczyka mszarnego
• Polowanie
• Okres lęgowy puszczyka mszarnego
• Ochrona gatunkowa
• Ciekawostki

Puszczyk mszarny – opis wyglądu

Puszczyk mszarny (Stix nebulosa) wśród polskich sów wielkością ustępuje tylko puchaczowi. Sowa ta posiada dużą głowę z bardzo wyraźnie widoczną szlarą, którą mylnie nazywa się twarzą. Długie skrzydła i ogon ptaka są wyraźnie zaokrąglone na końcach. Upierzenie puszczyka mszarnego przybiera szarobury kolor z licznymi ciemnymi pręgami. Jak na sowie standardy puszczyk mszarny ma dość małe oczy, ale ich jasny żółty kolor nie pozwala oderwać od nich wzroku. Na szlarze pomiędzy oczami u puszczyka mszarnego wyraźnie widać dwa stykające się nad dziobem jasne półksiężyce.

Sterówki i lotki puszczyka mszarnego mają wyraźny brązowy kolor z jaśniejszymi plamami w kolorze bieli lub szarości. Bardzo charakterystyczne jest również naprawdę bujne upierzenie nóg.

Brak wyraźnych cech dymorfizmu płciowego w upierzeniu uniemożliwia identyfikację płci ptaka bez jego pochwycenia.

Puszczyk mszarny – wymiary

• rozpiętość skrzydeł od 134 do 158 centymetrów¹
• długość ciała – 64 – 67 centymetrów
• masa ciała od 700 do 1900 gramów

Występowanie

Obszarem, w którym puszczyk mszarny występuje najliczniej i najczęściej jest tajga ciągnąca się od Norwegii aż po wschodnie wybrzeże Syberii oraz rejon Północnej Ameryki – Alaska i Kanada.

W Polsce gatunek ten występuje tylko punktowo. Nieliczne zgłoszenia jego obserwacji napływają raz na jakiś czas z nad Biebrzy, z Puszczy Białowieskiej czy Poleskiego Parku Narodowego. Największa jego koncentracja to miejsce pierwszego stwierdzenia lęgowego tych ptaków – Lasy Sobiborskie.

Biotop

Patrząc na nazwę ptaka trudno się nie domyślić, że mszar to jedno z ulubionych miejsc dla tego gatunku. Mszar to teren porośnięty karłowatymi drzewami o charakterze bagiennym, w którym dominuje niska roślinność. Jest to spowodowane torfową charakterystyką gleby o bardzo kwaśnym odczynie. Niestety mszary z powodu nadmiernej eksploatacji torfowisk zanikają w bardzo szybkim tempie.

Ptak ten preferuje również rozległe bory sosnowe i świerkowe sąsiadujące z otwartymi terenami odpowiednimi do polowań, zazwyczaj są to tereny wilgotne.

Charakterystyka i zachowanie puszczyka mszarnego

Puszczyk mszarny to bardzo dostojna sowa, która w odróżnieniu do swoich kuzynów (ale podobnie do sóweczki, o której pisałem w innym wpisie) bardziej preferuje dzień od nocy. Główna aktywność tej sowy przypada na świt i zmierzch. Natomiast podczas okresu lęgowego kiedy ptaki dokarmiają pisklęta, są one aktywne przez większość dnia.

Jest to gatunek, który zazwyczaj ignoruje obecność człowieka. Wyjątkiem są sytuacje kiedy pojawi się on w małej odległości od gniazda, którą ptak uzna za niebezpieczną dla jego lęgu. Wówczas może być agresywny nawet wobec ludzi. Podczas okresu lęgowego puszczyk mszarny staje się bardzo terytorialny i nie toleruje wtedy innych osobników swojego gatunku na swoim rewirze.

Polowanie

Puszczyk mszarny poluje z czatowni. Przesiaduje na szczytach złamanych drzew lub gałęziach wypatrując i nasłuchując swoich ofiar, którymi z zdecydowanej większości są norniki. Sporadycznie jego obiadem mogą zostać również ptaki, gady, płazy i owady, ale jest to gatunek znany ze swojej specjalizacji.

Doskonały wzrok i słuch, bezszelestny lot i śmiercionośna precyzja ataku sprawia, że również polowanie na norniki przebywające pod warstwą śniegu nie stanowi problemu dla tych ptaków. Najczęściej sowy te polują na otwartych terenach. Mogą to być ścinki, polany, skraje lasu, torfowiska czy zręby.

Okres lęgowy puszczyka mszarnego

Sezon lęgowy puszczyka mszarnego zaczyna się w lipcu, kiedy to samiec zaczyna być aktywny wokalnie. Gatunek ten wyprowadza tylko jeden lęg w roku. Samica składa od 2 do 5 jaj w okolicach kwietnia. Okres wysiadywania trwa zazwyczaj około miesiąca i jest to zajęcie wyłącznie dla samicy. W tym czasie samiec zajęty jest zdobywaniem pożywienia dla partnerki, a po wykluciu piskląt również dla potomstwa.

Młode puszczyki mszarne rosną przez około 3 do 4 tygodni, po takim czasie są jeszcze nielotne, ale na tyle duże żeby opuścić gniazdo. Wystarczy im wówczas umiejętność sprawnej wspinaczki z użyciem ostrych pazurów i dzioba. Zdolność do lotu nabywają one dopiero po około 8 tygodniach od wyklucia. Dorosła para toleruje swoje dzieci we własnym rewirze i pomaga im się usamodzielnić jeszcze przez kilka miesięcy.

Ochrona gatunkowa

Puszczyk mszarny – Stix nebulosa – jest w Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową. W skali światowej gatunek ten nie jest zagrożony wyginięciem.

Ciekawostki:

• Pierwsze obserwacje tej sowy w Polsce miały miejsce w Puszczy Białowieskiej po 1945 roku. Były to osobniki zalatujące z białoruskiej części puszczy.
• Pierwsze lęgi puszczyka mszarnego zanotowano w Polsce w 2010 roku w Lasach Sobiborskich. Od tego czasu liczebność polskiej populacji rośnie. Aktualnie przewiduje się, że ptaki z okolic Sobiboru mogą zasiedlić również Puszczę Solską, Lasy Janowskie czy Poleski Park Narodowy.
• Puszczyk mszarny jest długowieczną sową. Dzikie osobniki dożywają do kilkunastu lat, a wyjątkowi szczęściarze nawet do 20. W niewoli rekordzista dożył 40 lat. Jest to jeden z najlepszych wyników wśród sów.
• Według danych na 2020 rok, liczebność puszczyka mszarnego w Polsce określono na 16 par².
• Puszczyk mszarny w odróżnieniu do innych sów dba o porządek w gnieździe, które zazwyczaj przejmuje po ptakach drapieżnych. Przed zajęciem lokum czyści je i urządza po swojemu wyściełając mchem, sierścią, korą i iglastymi gałązkami.

Bibliografia i przypisy:

1. Stowarzyszenie Ochrony Sów – http://sowy.sos.pl/atlas-rozpoznawania-sow/puszczyk-mszarny-strix-nebulosa/
2. Raport – Monitoring Ptaków Polski 2020 – Rozszerzenie monitoringu ptaków z uwzględnieniem obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. Warszawa 2020

• Uszatka zwyczajna – wygląd
• Uszatka – wymiary
• Sowa uszata – występowanie uszatki
• Biotop
• Charakterystyka i zachowanie uszatki
• Czym żywi się uszatka?
• Lęgi
• Gniazdo
• Zniesienie
• Jak szukać uszatki?
• Ciekawostki

Uszatka zwyczajna – wygląd

Sowa uszata, uszatka zwyczajna (łac. Asio otus) to średniej wielkości sowa, która nazywana jest także potocznie miniaturą puchacza. To przez jej wyraźne podobieństwo do największej sowy, ale dużo mniejsze rozmiary. Cechą charakterystyczną uszatki są oczywiście jej uszy, które de facto uszami nie są. Są to wyłącznie pióra, które na pewno ułatwiają kamuflaż, a podejrzewa się, że mogą być również użyteczne w komunikacji pomiędzy ptakami tego gatunku.

Samce i samice uszatki ubarwione są jednakowo, dymorfizm płciowy objawia się jedynie poprzez wielkość ptaka. Samica jest nieznacznie większa niż samiec, ten z kolei ma jaśniejszy spód skrzydeł. Sowa uszata upierzona jest zazwyczaj w kolorze rdzawobrązowym, ale spotyka się również osobniki, u których zdecydowanie przeważa kolor szary. Szata ptaka pokryta jest nieregularnymi czarnymi plamkami i kreskami. Spód ciała zawsze jest odrobinę jaśniejszy niż wierzch. Szlara (pióra formujące „twarz” ptaka) wyraźnie odznaczająca się od reszty głowy. Uszatka ma czarny dziób i pazury u całkowicie opierzonych nóg.

Uszatka przez swoją dużą głowę, skrzydła i długie nogi wygląda na dość dużego ptaka, tymczasem w rzeczywistości jest to gatunek niewiele większy od gołębia.

Młode uszatki wyglądają podobnie do dorosłych, ale wyraźnie brakuje im uroku. Szlara zazwyczaj jest ciemniejsza, a pióra tworzące charakterystyczne uszy nie są jeszcze dostatecznie ukształtowane i rozwinięte.

Uszatka – wymiary

• Długość ciała
  • samce około 35 centymetrów,
  • samice około 37 centymetrów,
• rozpiętość skrzydeł
  • samce około 90 – 95 centymetrów,
  • samice około 100 centymetrów,
• masa ciała
  • samce około 260 gram,
  • samice około 280 gram.

Sowa uszata – występowanie uszatki

Uszatka – Asio otus – występuje w Europie, Azji, północno-zachodniej Afryce oraz w Ameryce Północnej. Na północy można je spotkać do granicy z tundrą. Największe zimowiska sowa uszata ma w Środkowej i Zachodniej Europie. Można ją wówczas spotkać w stadach liczących nawet kilkanaście osobników.

W Polsce jest to nieliczny ptak lęgowy. Występuje głównie na niżu. Liczebność sowy uszatej ulega dużym wahnięciom w zależności od dostępności pokarmu. W tak zwanych „mysich” latach, łatwy dostęp do pożywienia przekłada się na plany lęgowe tych ptaków. Uszatki potrafią kalkulować ile piskląt mogą w danych roku odchować.

Biotop

Uszatka zwyczajna najczęściej spotykana jest w wysokopiennych lasach iglastych lub mieszanych. Często na swoje kryjówki wybiera również zadrzewienia śródpolne, nadrzeczne kępy drzew, gęste parki czy nawet cmentarze. Ważnym czynnikiem jest występowanie w okolicy miejsc, w których uszatka będzie mogła polować. Najlepiej jeśli teren oferuje mozaikę ugorów, pól, łąk i np. torfowisk.

Coraz częściej widuje się te ptaki również w miejskich parkach, a nawet w okolicach blokowisk.

Charakterystyka i zachowanie uszatki

Uszatka zwyczajna to ptak, którego aktywność przypada na noc. Ptaki te najczęściej ruszają na polowanie o świcie i o zachodzie słońca. Jak wiele innych sów ich bardzo miękkie i specjalnie skonstruowane pióra nie wywołują wirów powietrza podczas lotu ptaka, dzięki czemu uszatka w locie jest praktycznie niesłyszalna. A już na pewno dla ludzkiego ucha. Uszatka to bardzo sprawny lotnik, który nawet w ciemnościach bez problemu jest w stanie nawigować pośród gałęzi. Podczas polowania potrafi nawet bezszelestnie zawisnąć w powietrzu wyczekując na odpowiedni moment do ataku na swoją ofiarę.

Doskonała kondycja swoich piór to dla tego gatunku bardzo ważna rzecz. Dzięki nim zyskuje element zaskoczenia podczas kiedy wciela się w rolę myśliwego, a ich maskujący układ i barwy pozwalają uniknąć sytuacji, w której to ona byłaby ofiarą. Mając to na uwadze, ptaki te dużą część czasu spędzają na toalecie. Iskają się (często wzajemnie), przeczesują dziobem i pazurami pióra starając się pozbyć pasożytów i elegancko je układając.

Za dnia można je znaleźć pośród drzew, najczęściej na konarach drzew iglastych, zawsze blisko pnia. Uszatka w spoczynku wydaje się bardzo podłużna. Ptak zazwyczaj siedzi w pozycji pionowej, co w kompozycji z jej kryjącym upierzeniem czyni świetny kamuflaż. Podczas zimy ptaki te co roku korzystają z ulubionych drzew do odpoczynku.

Czym żywi się uszatka?

Sowa uszata to drapieżnik, zdecydowaną większość jej diety stanowią gryzonie. Norniki, myszy, ryjówki i inne małe ssaki rozmiarem raczej nie przekraczające wielkości szczura. Jeśli ulubiony pokarm jest niedostępny zadowoli się równie drobnym ptactwem (uszatka raczej nie poluje na ptaki większe od kosa), żabami i owadami.

Uszatka zwyczajna nie dysponuje zębami, a rozrywanie zdobyczy jest niebezpieczne. Podczas długiego posiłku ptak sam mógłby się stać z myśliwego ofiarą lub ktoś mógłby zwyczajnie spróbować podwędzić upolowanego gryzonia. Z tego powodu sowa uszata podobnie do innych gatunków sów swoje ofiary w zdecydowanej większości połyka w całości. Ofiarę zawsze układa głową w stronę przełyku i szybko transportuje ją do żołądka, gdzie soki trawienne zrobią resztę.

Resztę, ale nie wszystko. Niskie pH kwasów trawiennych mimo wszystko nie daje rady ze strawieniem kości, zębów, futra i chitynowych pancerzyków owadów. Pozostałości po zjedzonych ofiarach sowa wydala w postaci wypluwek. Małych walcowanych grudek w kolorze czarnym lub szarym. Wypluwki uszatki zazwyczaj są nie większe niż 2 cm x 5 cm.

Gatunek ten poluje wyłącznie na otwartym terenie, las stanowi dla niej schronienie. Sowa najpierw namierza cel za pomocą bardzo czułego słuchu i wyśmienitego wzroku. Następnie spada na ofiarę z góry przygwożdżając ją do ziemi silnymi łapami uzbrojonymi w mocne pazury.

Lęgi

Sezon lęgowy uszatki zwyczajnej najczęściej przypada na okres pomiędzy marcem, a sierpniem. Co sezon sowy uszate dobierają się od nowa w pary, dlatego przygotowania do przekazania genów samiec zaczyna jeszcze zimą. Obiera on wówczas własny rewir i go strzeże ostrzegając intruzów swoim pohukiwaniem.

Okres lęgowy rozpoczyna się od doboru w pary. Samiec, przede wszystkim musi pokazać samicy, że ma swoje terytorium, jest ono zasobne, a on sam jest odpowiednim kandydatem, który da samicy silne i zdrowe potomstwo. Aby przypodobać się partnerce, samiec zaczyna od głośnego pohukiwania i popisowych lotów akrobatycznych podczas, których klaszcze skrzydłami.

Gniazdo

Kiedy ptaki dobiorą się w pary, samica wybiera miejsce dogodne do złożenia jaj. Uszatki nie budują własnych gniazd, dlatego zazwyczaj jest to jakieś opuszczone gniazdo na przykład po ptakach krukowatych. Gniazdo takie najczęściej znajduje się dość wysoko na drzewie iglastym, zawsze blisko pnia. Jeśli tego typu miejsc brakuje, uszatki mogą wyprowadzić lęg również bezpośrednio na ziemi lub zająć dziuple np. po wiewiórce pospolitej. Równie dobre mogą być jednak instalacje wieszane rękami człowieka, np. kosze wiklinowe wieszane w koronie drzewa lub budki lęgowe.

Jedynym zajęciem jakie podejmuje uszatka względem przygotowania do złożenia jaj jest wyściełanie jego wnętrza mchem, korą, piórami i liśćmi. Kiedy natomiast gniazdo jest już gotowe i pojawią się w nim jaja lub pisklęta obrona rodziny staje się priorytetem. Uszatka zwyczajna podobnie do innych sów zaciekle broni gniazda przybierając groźną postawę, strasząc przewiercającym wzrokiem i rozkładaniem skrzydeł. Jeśli to nie pomoże próbują odciągnąć napastnika od wroga udając, że są ranne. W tym celu niezdarnie lądują niedaleko wroga, robią wiele hałasu i powoli oddalają się od gniazda. Kiedy drapieżca ruszy za „ranną” sową, a ta uzna, że odwiodła go wystarczająco daleko od jaj lub młodych, podrywa się do lotu i ucieka. Ostatecznością w obronie gniazda jest atak.

Zniesienie

Te piękne sowy zazwyczaj wyprowadzają jeden lęg w ciągu roku. Wyjątkiem są „mysie lata” kiedy dzięki łatwemu dostępowi do pożywienia ptaki decydują się na powtórzenie lęgu. Jajka tego gatunku są niemal równe kuliste, czysto białe. W jednym lęgu samica składa około 4 do 6 jaj, które pojawiają się w gnieździe z około dwu dniowymi przerwami.

Samica zaczyna wysiadywanie już po złożeniu pierwszego jaja i trwa to przez około 26-28 dni. Pisklęta wykluwają się jedno po drugim, dlatego najmłodsze kiedy pojawi się w gnieździe zastanie w nim kilkoro silniejszych i bardziej rozwiniętych braci i sióstr. Niestety pisklę, które wykluwa się jako ostatnie ma małe szanse na przeżycie.

Kiedy pisklęta pojawią się w gnieździe samica zostaje przy nich niemal non stop. Rozdziela pomiędzy dzieci pokarm, który wówczas dla niej i dla piskląt dostarcza samiec. Kiedy młode stają się coraz bardziej samodzielne, aby je wyżywić również samica rusza na polowania. Pisklęta sowy uszatej po około 24 dniach wychodzą z gniazda i siadają na gałęziach w oczekiwaniu na kolejne karmienie. Od wyklucia musi upłynąć aż 35 dni zanim nauczą się one latać. Młode stają się niezależne od rodziców po ok. 2 miesiącach.

Jak szukać uszatki?

Zanim zacznie się poszukiwania uszatek warto posłuchać, czy jesteśmy w ich terytorium. Trzeba jednak pamiętać, że jest to gatunek, który poza okresem lęgowym przeważnie milczy. Podczas godów warto nasłuchiwać nocnych pohukiwań. Samiec wydaje pojedyńcze dźwięki, które trochę brzmią jakby był znudzony: „huuu… huuu… huu…” – następują one w odstępach po około 2-3 sekundy. Samica odpowiada dźwiękiem brzmiącym „hyyy” jest to bardziej zgrzytliwy i piskliwy dźwięk.

Jeśli mamy podejrzenia, że na terenie, w którym jesteśmy mogą być uszatki ich obecność poza nocnym nasłuchiwaniem najlepiej stwierdzić szukając odchodów i wypluwek. Najłatwiejsze zadanie czeka nas w zimie. Sowa uszata to gatunek, który na zimowiska zbiera się w większe grupy i często mroźne dni spędza w stadzie na jednym drzewie. Takie drzewa łatwo zidentyfikować po dużej ilości białych odchodów na pniu i wielu wypluwkach porozrzucanych pod koroną drzewa. Ptaków należy wypatrywać na grubszych gałęziach blisko pnia, na różnych wysokościach.

Ochrona gatunkowa

W Polsce gatunek Asio otus objęty jest ścisłą ochroną gatunkową.

Ochronę ścisłą tego ptaka organizuje wiele fundacji i stowarzyszeń. Objawia się to między innymi tworzeniem dogodnych miejsc do wyprowadzenia lęgów, np. wieszanie wspomnianych wcześniej budek lęgowych lub koszy wiklinowych.

Ciekawostki

1. Najstarsza oznaczona sowa uszata dożyła wieku 27 lat.
2. Uszatka to naturalny sojusznik w walce z gryzoniami, szacuje się, że jeden dorosły osobnik w ciągu roku może upolować nawet około 1000 gryzoni. Niestety coraz częściej wybieramy chemiczną walkę, stosując trutki na szczury często zabijamy również naszych sojuszników, którzy zjadają zatrute myszy.
3. Uszatki często padają ofiarą drapieżników dziennych, chętnie polują na nie np. myszołowy czy jastrzębie. Równie często zabójcą uszatki okazuje się inna sowa np. większy i silniejszy puszczyk, puszczyk uralski czy choćby największa z sów puchacz. Walki pomiędzy sowami zdarzają się najczęściej nie z powodu żerowania jednej na drugiej, a podczas walki o terytorium lub jako usunięcie konkurencji zabiegającej o ten sam pokarm.
4. Serbskie miasteczko Kikinda uważane jest za światową stolicę sów – co roku na zimę zlatują się tam setki sów uszatych¹.
5. Jeśli mamy wyjątkowe szczęście, w Polsce możemy spotkać bliską kuzynkę uszatki zwyczajnej, uszatkę błotną. Jest to u nas jednak nie lada wyczyn. Uszatka błotna to w naszym kraju skrajnie nieliczny ptak lęgowy.

Przypisy i bibliografia

1. Jacek Karczewski, „Noc sów” Wydawnictwo Poznańskie 2020
2. Tajemnice zwierząt: Ptaki drapieżne Europy. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991
3. https://kp.org.pl/pdf/pp/pdf2/PP_nr%201_2017_Stolarz.pdf
4. http://ptakislaska.pl/pdf/PS_12/PS12_145-154.pdf

Inne wpisy o obserwacji ptaków:

• Gdzie na ptaki – Lubelszczyzna
• 13 pechowców – czyli ptaki łowne w Polsce
• Birdwatching w Poleskim Parku Narodowym
• Birdwatching – od czego zacząć przygodę z obserwacją ptaków
• Dokarmianie ptaków – kiedy, jak i czym dokarmiać ptaki?
• Jaki to ptak? Jak rozpoznawać ptaki? – poradnik dla początkujących

• Sóweczka zwyczajna – wygląd i charakterystyka
• Rozmiary
• Występowanie
• Biotop
• Co je i jak poluje sóweczka?
• Polowanie sóweczki
• Zachowanie i tryb życia
• Lęgi
• Sóweczka – nagranie z Białowieży
• Sóweczka zwyczajna – ciekawostki
• Ochrona gatunkowa

Sóweczka zwyczajna – wygląd i charakterystyka

Sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum) to najmniejsza sowa Polski i Europy, rozmiarami przypomina nieco szpaka, od którego jest nieznacznie mniejsza. Jest to gatunek, w którym nie występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Płci tego gatunku można rozróżnić jedynie po rozmiarze, samica jest większa od samca. Ptak ten ma typową dla sowy krępą sylwetkę, jej głowa jest dość mała jak na sowie standardy, lekko spłaszczona. Tułów ptaka wygląda jak puchata kulka, z krótkim jasnym ogonkiem.

Szlara (sowia „twarz”) niezbyt wyraźnie zaznaczona, oczy wyraźnie żółte, z drobnymi, białymi brawami. Ów brwi występują również na tyle głowy. Ma to zmylić ofiary i ewentualne drapieżniki, które chętnie wrzuciłyby sóweczkę do swojego menu. Sprawia to, że np. z dużej odległości trudno jednoznacznie orzec, w którą stronę w tym momencie ptak jest zwrócony i gdzie patrzy.

Czym jest szlara, kantarek, szata juwenalna? – Dowiedz się ze słownika pojęć ornitologicznych

Głowa i grzbiet ptaka są brązowego koloru z jasnymi prążkami. Spód ciała jasny z ciemnobrązowymi plamkami lub prążkami. Ogon dość krótki jasny z 5 poprzecznymi paskami.

Rozmiary

• długość ciała – od 15 do 18 centymetrów
• rozpiętość skrzydeł – 35 – 45 centymetrów
• masa ciała od 55 do 80 gram

Występowanie

Ta mała, urocza sowa zamieszkuje lasy Azji i Europy – od wschodniej Syberii aż północno-wschodnią Europę, choć występuje również w górzystych terenach Europy Środkowej.

W Polsce jest to bardzo nieliczny ptak lęgowy, jego liczebność populacji szacuje się na około 1000 – 1500 par¹. Sóweczka zwyczajna najliczniej występuje u nas w górach – Sudety, Karpaty, oraz na północnym wschodzie kraju – Puszcza Białowieska i Podlasie.

Biotop

Środowisko jakie preferuje sóweczka zwyczajna to najczęściej stare lasy iglaste i mieszane. Warunkiem koniecznym jest bogata struktura podszytu. Bardzo chętnie zamieszkuje w tajdze, borach świerkowych, jodłowo-świerkowych i mieszanych. Często obserwuje się je w pobliżu polan i młodników leśnych. Poza okresem lęgowym najczęściej spotykać można sóweczkę w lasach liściastych i mieszanych, gdzie ptak ma więcej dostępnego pokarmu.

Wymarzone miejsce dla sóweczki to leśna polana pełna punktów obserwacyjnych, na których mały drapieżnik czatuje na swoje ofiary. Poza punktami obserwacyjnymi przydałoby się, aby w okolicy polany było też kilka miejsc, w których można ukryć zdobycz. W takich dziuplach sóweczka zwyczajna bardzo chętnie tworzy swoje spiżarnie. Dokładnie na taką polanę trafiłem podczas mojej zimowej wyprawy do Puszczy Białowieskiej, z której relacje znajdziecie pod linkiem – https://przygodyprzyrody.pl/puszcza-bialowieska-zima-relacja-z-wyprawy/.

Co je i jak poluje sóweczka?

Sóweczka jak każda z sów jest drapieżnikiem, najchętniej poluje na drobne ptaki – sikory, rudziki, zięby. Nie pogardzi jednak i gryzoniami, myszy i norniki z leśnych polan muszą mieć się na baczności. Wyjątkowo, w sytuacjach kiedy inny pokarm jest trudno dostępny skusi się też na większe owady.

Menu sóweczki zwyczajnej zmienia się z porami roku, zimą i w chłodniejsze miesiące częściej jej łupem padają ptaki, latem przeważają gryzonie. Znana ona jest ze swojej waleczności i zajadłości, zdarza się, że pomimo swoich filigranowych rozmiarów porywa się ona podczas polowania nawet na drozdy, grubodzioby czy dzięcioły – pomimo, że te same są dużo większe, silniejsze i dość agresywne.

Polowanie sóweczki

Nasza malutka sowa nie koncertuje się tylko na jednym typie pokarmu, sprawia to, że doskonale opanowała różne techniki polowania. Co do zasady atak o ile to możliwe zawsze następuje z zaskoczenia. Pierwszą techniką jest czatowanie w punkcie obserwacyjnym, najlepiej ukrytym dla potencjalnych ofiar i oczekiwanie na dogodny do ataku moment. Tę technikę ptak wykorzystuje do polowania zarówno na gryzonie jak i na ptaki.

Drugą metodą, z której ptak częściej korzysta latem jest przeszukiwanie rewiru przeczesując korony drzew, dziuple i patrolując okoliczne polany. Polując na ptaki sóweczka atakuje tylko w sytuacjach kiedy do pokonania ma maksymalnie kilka, kilkanaście metrów. Swoje ofiary uśmierca ostrymi szponami.

Najmniejsza sowa Polski potrafi robić zapasy. Jeśli nadarza się dogodna okazja do polowania ptak jej nie odpuszcza kiedy jest syty. Ofiary, których nie jest w stanie zjeść magazynuje w licznych spiżarniach. Zachowany na później pokarm przeznacza na dokarmianie młodych lub przetrwanie cięższych czasów.

Zachowanie i tryb życia

Sóweczka zwyczajna, jak już pisałem we wstępie, taka zwyczajna do końca nie jest. A przynajmniej nie do końca pasuje ona do naszych skojarzeń jak wygląda i żyje zwyczajna sowa. Najmniejsza sowa Polski, nie tylko rozmiarem nie pasuje do naszych wyobrażeń. Sóweczka jest sową dzienną, jej aktywność przypada w dzień, w nocy, choć zdarzają się wyjątki, najczęściej ustępuje pola swoim większym kuzynom.

Sóweczka prowadzi osiadły tryb życia, choć populacja zamieszkująca rejony górskie czasami migruje uciekając przed niekorzystnymi warunkami pogodowymi. Lot na krótkich odcinkach jest szybki i zwinny, na dłuższych falisty, odrobinę przypominający lot dzięcioła.

Jest to ptak bardzo mało płochliwy, zdaje się nie zwracać na ludzi uwagi. Najlepiej szukać jej o poranku lub wieczorem kiedy jest najbardziej aktywna. Należy wypatrywać jej na czubakach drzew, wysokich gałęziach z których ptak ma dobry pogląd na swój rewir lub innych punktach obserwacyjnych.

Lęgi

Toki sóweczki zaczynają się z końcówką zimy i polegają w pierwszej kolejności na melodyjnym nawoływaniu. Głos sóweczki to dość wysoki gwizd, po którym następuje kilka cichszych pogwizdywań. Poniżej możecie odsłuchać nagrania jakie udostępnił Lars Edenius ze Szwecji na portalu xeno-canto.org.

To samiec próbuje zwrócić na siebie uwagę samicy. W tym celu energicznie wlatuje i wylatuje z dziupli. Taką czynność powtarza wielokrotnie dając tym samym dowód swojej pracowitości. Gatunek ten tworzy pary monogamiczne.

Jajka sóweczka najczęściej składa w drugiej połowie kwietnia. Lęg zazwyczaj składa się z 4 lub 5 jaj. Wysiadywaniem zajmuje się tylko samica i zaczyna to kiedy złoży już ostatnie lub przedostatnie jajo. Okres wysiadywania trwa około 27 dni. Samiec w tym czasie zajmuje się dokarmianiem samicy i zapełnianiem spiżarni, które powinny być gotowe na wyklucie piskląt.

Pisklęta sóweczki wykluwają się w bardzo małych odstępach czasu. Po wykluciu przez około 10 dni pozostają ślepe. Dziuplę opuszczają dopiero po upływie około miesiąca od wyklucia. Przez pierwszy tydzień po wyjściu z dziupli sprawunek nad potomstwem sprawują oboje z rodziców. Po mniej więcej tygodniu samica udaje się na zasłużony urlop, a przez kolejne w tygodnie pisklęta są pod opieką czujnego taty. Już w tym okresie młode uczą się samodzielnie zdobywać pokarm.

Sóweczka – nagranie z Białowieży

Sóweczka zwyczajna – ciekawostki:

• Glaucidium passerinum wśród drobnych ptaków to wróg publiczny numer jeden. Kiedy te usłyszą jej zawołania godowe podnoszą alarm i zaczynają patrole mające na celu zlokalizowanie drapieżcy.
• Sóweczka to najmniejsza sowa Polski, w skali światowej mniejsza od niej jest występująca w Meksyku kaktusówka.
• Nastrój ptaka bardzo łatwo rozpoznać po ułożeniu piór na głowie, wkurzona lub zaniepokojona sóweczka stawia na głowie piórka, w efekcie czego jej głowa staje się płaska i niemal prostokątna.
• W nocy sóweczka widzi gorzej niż ludzie.
• W latach chudych lub sytuacjach kiedy rodzice nie są w stanie wykarmić całego lęgu (np. jedno z rodziców ginie), w gnieździe sóweczki może dochodzić do kanibalizmu wśród piskląt_².
• Aby pozbyć się niebezpiecznej sóweczki z okolicy kowaliki wymyśliły bardzo zmyślną taktykę. Pod nieobecność właściciela lokum zalepiają one gliną wejście do dziupli.

Ochrona gatunkowa

Sóweczka zwyczajna – Glaucidium passerinum – jest w Polsce objęta ochroną gatunkową.

Bibliografia i przypisy:

1. „Ocena liczebności populacji ptaków lęgowych w Polsce w latach 2008–2012” – T. Chodkiewicz i inni. „Ornis Polonica”
2. Jacek Karczewski, “Noc sów” Wydawnictwo Poznańskie 2020
3. http://ornis-polonica.pl/_pdf/OP-60-1-Mikusek.pdf