Ka偶dy z nas je zna, ka偶dy je widzia艂 i wie jak wygl膮daj膮. Ale czy na pewno? Je艣li zastanowisz si臋 kiedy ostatnio widzia艂e艣 wr贸bla mo偶esz mie膰 k艂opot z odpowiedzi膮. Powod贸w jest wiele. By膰 mo偶e tak bardzo Ci one spowszechnia艂y, 偶e nawet ich nie dostrzegasz. Niestety r贸wnie prawdopodobne jest to, 偶e po prostu ju偶 one nie wyst臋puj膮 w Twoich okolicach. W dniu swojego 艣wi臋ta bohaterem dzisiejszego wpisu jest wr贸bel zwyczajny, zapraszam do lektury.

Wr贸bel domowy
Wr贸bel domowy
  1. Wr贸bel zwyczajny, wr贸bel domowy – charakterystyka
  2. Wr贸bel zwyczajny – wygl膮d
  3. Wr贸bel zwyczajny – wyst臋powanie
  4. Zachowanie i tryb 偶ycia
  5. Wr贸bel zwyczajny – 偶erowanie
  6. L臋g wr贸bla domowego
  7. Wr贸bel domowy – liczebno艣膰
  8. Wr贸bel zwyczajny – gar艣膰 ciekawostek

Wr贸bel zwyczajny, wr贸bel domowy – charakterystyka

Wr贸bel zwyczajny (Passer domesticus), zwany r贸wnie偶 wr贸blem domowym to gatunek niewielkiego ptaka, od kt贸rego swoj膮 nazw臋 wzi臋艂a ca艂a rodzina ptak贸w wr贸blowatych. W XIX i XX wieku by艂 to najpowszechniej wyst臋puj膮cy ptak w Polsce. Wr贸bel zwyczajny zaraz obok bociana bia艂ego to chyba jeden z najbardziej rozpoznawalnych gatunk贸w ptak贸w. Ten uroczy wsz臋dobylski i bardzo sympatyczny ptak mia艂 du偶y wp艂yw na nasz膮 kultur臋 i j臋zyk.

Wr贸bel jest tak bardzo powszechny, 偶e to w艂a艣nie on jest odniesieniem podczas pr贸b oceny wielko艣ci ptaka. Je艣li zdarzy Ci si臋 zobaczy膰 nieznanego ptaka, to w jego identyfikacji mo偶e by膰 pomocne por贸wnanie wielko艣ci do wr贸bla, kt贸rego gabaryty praktycznie ka偶demu s膮 mniej wi臋cej znane. Ponadto osoby ma艂o zorientowane w systematyce gatunk贸w, wr贸blem nazywaj膮 praktycznie wi臋kszo艣膰 ptak贸w podobnych do niego wielko艣ci膮, szat膮 lub sylwetk膮. Kr贸tko m贸wi膮c, wr贸bel stanowi punkt odniesienia dla ptak贸w swojego rodzaju.

Wr贸bel zwyczajny – wygl膮d

Wr贸bel domowy to kr臋py ptak o do艣膰 du偶ej jak na te gabaryty g艂owie i mocnym dziobem. Gatunek ten charakteryzuje si臋 wyra藕nym dymorfizmem p艂ciowym dzi臋ki czemu uwa偶ny obserwator powinien bez problemu by膰 w stanie rozr贸偶ni膰 samca od samicy.

Szata samca jest z wierzchu wyra藕nie br膮zowa, a od spodu szara. Na g艂owie mo偶na dostrzec szar膮 czapeczk臋, czarny „艣liniak” oraz bia艂y policzek, kt贸rym odr贸偶nia si臋 od bli藕niaczo podobnego mazurka. W okresie l臋gowym jego dzi贸b przybiera mocny czarny kolor, a poza nim jest szary. Je艣li uda Ci si臋 dostrzec jego nogi b臋d膮 one r贸偶owe lub br膮zowe.

Samica w odr贸偶nieniu od samca nie posiada wyra藕nych cech charakterystycznych. Upierzenie samicy przybiera kolor br膮zowoszary, paskowany na wierzchu cia艂a. Czasami nad okiem samicy wida膰 jest jasna brew. Nogi r贸偶owe, dzi贸b zawsze szary. Problematyczne mo偶e by膰 odr贸偶nienie m艂odego samca od samicy. M艂ode ptaki, u kt贸rych jeszcze nie rozwin臋艂y si臋 cechy charakterystyczne s膮 bardzo podobne do samic.

Wymiary ptaka

  • D艂ugo艣膰 cia艂a – 16 do 18 centymetr贸w
  • D艂ugo艣膰 dzioba – oko艂o 15 milimetr贸w
  • Rozpi臋to艣膰 skrzyde艂 – zazwyczaj 21 centymetr贸w
  • Waga cia艂a – od 20 do 39 gram贸w

Wr贸bel zwyczajny – wyst臋powanie

Zamieszkuje Europ臋, Azj臋, Afryk臋, Australi臋, Ameryk臋 P贸艂nocn膮 oraz Ameryk臋 Po艂udniow膮. Z ekspansj膮 wyst臋powania tego gatunku wi膮偶e si臋 wiele ciekawych opowie艣ci, kt贸re postaram si臋 p贸藕niej zwi臋藕le stre艣ci膰.

Wr贸bel domowy prawdopodobnie pierwotnie pochodzi z P贸艂wyspu Arabskiego i Azji Mniejszej. Zasi臋g swojego wyst臋powania rozszerza艂 wraz z rozwojem rolnictwa. Poza obszarami obu biegun贸w, mo偶na go spotka膰 na ka偶dym kontynencie, zawsze w pobli偶u ludzkich osiedli.

samica wr贸bla
Samica wr贸bla

Wr贸ble s膮 bardzo ma艂o wybredne je艣li chodzi o terytorium swojego wyst臋powania, poza lodowcami, lasami r贸wnikowymi, pustyniami i tundr膮 mo偶na je spotka膰 w ka偶dym rodzaju terenu. Najwy偶ej udokumentowana obserwacja mia艂a miejsce cztery i p贸艂 tysi膮ca metr贸w nad poziomem morza.

Zachowanie i tryb 偶ycia

Wr贸ble gniazduj膮 w pobli偶u zabudowa艅 lub nawet w ich wn臋trzu. Cz臋sto zdarza si臋 im zak艂ada膰 gniazda w fabrykach i magazynach. Zwykle 偶yj膮 w koloniach licz膮cych od kilkunastu do kilkudziesi臋ciu ptak贸w.

S膮 one bardzo towarzyskie wzgl臋dem innych wr贸bli, innych ptak贸w, a nawet ludzi. Przyzwyczajone do 偶ycia w otoczeniu cz艂owieka nie nale偶膮 do ptak贸w p艂ochliwych, dzi臋ki czemu s膮 艣wietnymi modelami dla pocz膮tkuj膮cych fotograf贸w przyrody (np. dla mnie :P).

Wr贸bel zwyczajny – 偶erowanie

Pokarm dla wr贸bli stanowi膮 najr贸偶niejsze nasiona zb贸偶 – ry偶, owies, pszenica, proso, oraz ro艣lin dzikich. Ch臋tnie 偶ywi膮 si臋 tak偶e resztkami po偶ywienia i odpadami z ludzkich domostw. To w艂a艣nie 艂atwo艣膰 zdobycia pokarmu sk艂oni艂a je do tak za偶y艂ej koegzystencji z cz艂owiekiem. Wiosn膮 ch臋tnie zajadaj膮 si臋 tak偶e p膮kami i kie艂kuj膮cymi li艣膰mi. Oczywi艣cie w sk艂ad ich menu wchodz膮 r贸wnie偶 owady, larwy i g膮sienice przez co dawnej by艂y one bardzo po偶yteczne na roli.

wr贸bel zwyczajny
Samiec wr贸bla zwyczajnego

L臋g wr贸bla domowego

W zale偶no艣ci od szeroko艣ci geograficznej okres l臋gowy mo偶e wypada膰 w innych terminach, lecz przyjmuje si臋 偶e trwa od lutego do wrze艣nia. W czasie trwania okresu l臋gowego para ptak贸w mo偶e wyprowadzi膰 nawet do 5 l臋g贸w. Wr贸ble dobieraj膮 si臋 w pary i zazwyczaj pozostaj膮 sobie wierne przez kilka sezon贸w. S膮 to ptaki monogamiczne.

Swoje gniazdo wr贸bel zwyczajny cz臋sto buduje w szczelinach budynk贸w, pod dachami, w otworach wentylacyjnych, za rynnami lub w budkach l臋gowych o otworze wlotowym szeroko艣ci oko艂o 35 milimetr贸w. Zdarza si臋, 偶e korzystaj膮 one ze starych gniazd innych ptak贸w, a czasami nawet buduj膮 swoje gniazdo wewn膮trz gniazda innych du偶ych ptak贸w. Mog膮 to by膰 gniazda bocian贸w, czapli, a nawet ptak贸w szponiastych, dla kt贸rych s膮 za ma艂ym 艂upem, np. bielik贸w.

Wr贸bel zwyczajny
Wr贸bel zwyczajny

W jednym l臋gu wr贸bel zwyczajny sk艂ada oko艂o 6 – 7 jaj, jednak to r贸wnie偶 uzale偶nione jest od miejsca gniazdowania kolonii. Skorupka jajka r贸偶owa, nakrapiana g臋sto w br膮zowe lub szare 艂atki. Co ciekawe ostatnie jajko sk艂adane w l臋gu jest ubarwione inaczej i jest niezap艂odnione. Naukowcy twierdz膮, 偶e mo偶e to by膰 zabezpieczenie przed drapie偶nikami, kt贸re podczas pl膮drowania gniazda w pierwszej kolejno艣ci wybieraj膮 najbardziej wyr贸偶niaj膮ce si臋 jajo.

Piskl臋ta wykluwaj膮 si臋 po oko艂o dw贸ch tygodniach. Przez kolejne 10 dni po wykluciu piskl臋ta pozostaj膮 w gnie藕dzie i s膮 dokarmiane przez oboje rodzic贸w. Po wylocie z gniazda m艂ode s膮 nadal dokarmiane jeszcze przez okres oko艂o dw贸ch tygodni, nast臋pnie musz膮 nauczy膰 si臋 samodzielnie zdobywa膰 po偶ywienie.

Wr贸bel domowy – liczebno艣膰

Pisz膮c wst臋p postanowi艂em zawrze膰 w nim ma艂o optymistyczny w膮tek. Ot贸偶 w ostatnich latach populacja wr贸bli drastycznie spada. W Wielkiej Brytanii i Holandii gdzie kiedy艣 by艂 to jeden z najbardziej pospolitych gatunk贸w, populacja spad艂a dwukrotnie. Wr贸bel zwyczajny jest tam teraz uznawany za gatunek zagro偶ony.

wr贸bel zwyczajny

Nie lepiej sytuacja wygl膮da w Polsce. Niestety brak jest d艂ugofalowych bada艅 stwierdzaj膮cych skal臋 problemu, jednak ogromny spadek populacji wida膰 go艂ym okiem. W miastach, w kt贸rych g臋ste krzewy t臋tni艂y 偶yciem i wsz臋dzie by艂o s艂ycha膰 g艂o艣ne 膰wierkanie teraz wr贸bel jest rzadko艣ci膮.

Czynnik贸w drastycznego spadku populacji jest wiele i najcz臋艣ciej wyst臋puj膮 one 艂膮cznie. Wymienia si臋 mi臋dzy innymi:

  • spadek liczebno艣ci owad贸w stanowi膮cych ich po偶ywienie spowodowany coraz bardziej powszechnym zastosowaniem pestycyd贸w w rolnictwie,
  • miniony wiek, kiedy motoryzacja dopiero raczkowa艂a, obfitowa艂 w 艂atwo dost臋pny owies, kt贸ry by艂 pokarmem dla koni u偶ywanych w powszechnym transporcie,
  • usprawnienie sk艂adowania p艂od贸w rolnych utrudni艂o wr贸blem dost臋p do tego pokarmu,
  • zanieczyszczenie powietrza w miastach powoduje spadek masy cia艂a piskl膮t, przez co trudniej im prze偶y膰 pierwsze dni 偶ycia,
  • nieodpowiedzialne zachowanie hodowc贸w kot贸w, kt贸re s膮 drapie偶nikiem bardzo ch臋tnie poluj膮cym na wr贸ble, nie tylko kiedy s膮 g艂odne, ale r贸wnie偶 dla zabawy. Na temat drapie偶nictwa kot贸w domowych powsta艂 osobny wpis, zapraszam do lektury i dyskusji – https://przygodyprzyrody.pl/drapieznictwo-kota-domowego-kot-domowy/
  • ograniczenie ilo艣ci miejsc gniazdowania spowodowane termoizolacj膮 budynk贸w,
  • wiele ptak贸w ginie r贸wnie偶 podczas kolizji drogowych oraz z powodu zderze艅 z szybami budynk贸w.
wr贸bel zwyczajny samiec

Wr贸bel zwyczajny – gar艣膰 ciekawostek

We wst臋pie obieca艂em gar艣膰 ciekawostek na temat wr贸bli i ich ekspansji na nowe tereny, na kt贸rych uwa偶ane s膮 za introdukowane.

  1. Obie Ameryki zosta艂y skolonizowane przez wr贸ble poprzez przywiezienie ich tam przez Europejskich kolonist贸w kilka wiek贸w temu.
  2. Wr贸ble cz臋sto przemieszczaj膮 si臋 przy u偶yciu ludzkich 艣rodk贸w transportu – poci膮gi, statki, tiry a nawet samoloty. W 1950 roku przep艂yn臋艂y z Bremerhaven (Niemcy) do Melbourne (Australia), z kolei drog膮 powietrzn膮 dosta艂y si臋 na Azory.
  3. Wielko艣膰 i g艂臋bia czerni proporca pod dziobem (艣liniaka) stanowi o statusie samca. Im wi臋kszy i ciemniejszy proporzec, tym wi臋ksze ma szans臋 na znalezienie wybranki.
  4. Wr贸bel zwyczajny stoi na czele rodziny wr贸blowatych, kt贸ra mie艣ci 4500 gatunk贸w ptak贸w.
  5. Wr贸bel jest bardzo s艂abym lotnikiem, 45 minut ci膮g艂ego lotu mo偶e sko艅czy膰 si臋 dla niego 艣mierci膮 z przem臋czenia.
  6. Pomimo swoich podr贸偶y, wr贸ble s膮 mocno terytorialne, najcz臋艣ciej umieraj膮 nieopodal miejsca, w kt贸rym si臋 wyklu艂y.
  7. W 1975 roku stwierdzono 3 wr贸ble bytuj膮ce… w kopalni we Frickley Colliery (hrabstwo Yorkshire, Anglia) na g艂臋boko艣ci 640 metr贸w! Tym ma艂ym 膰wierkaj膮cym spryciarzom uda艂o si臋 tam nawet wyprowadzi膰 udany l臋g.
  8. M艂ode wr贸ble dorastaj膮 bardzo szybko, ju偶 po po艂owie roku s膮 one gotowe do wyprowadzenia w艂asnego l臋gu, jednak najcz臋艣ciej pierwsze l臋gi s膮 nieudane. Sukces przychodzi wraz z do艣wiadczeniem.
  9. Pan i Pani wr贸bel w okresie l臋gowym bardzo aktywnie staraj膮 si臋 o potomstwo. Pomi臋dzy nimi mo偶e dochodzi膰 nawet do 100 zbli偶e艅… dziennie! By艂y przez to dawniej afrodyzjakiem serwowane w rosole lub zapiekane w cie艣cie.
  10. 艢wi臋to wr贸bli – Dzie艅 Wr贸bla przypada na 20 marca 馃檪
  11. Wr贸ble s膮 cz臋stym motywem w przys艂owiach np. „Lepszy wr贸bel w gar艣ci ni偶 go艂膮b na dachu” dawniej „Lepszy wr贸bel w r臋ku ni偶 cietrzew na s臋ku” przys艂owie si臋 zdeaktualizowa艂o, bo… kiedy ostatnio widzieli艣cie cietrzewia? 馃檨
  12. W 1958 roku komunistyczny przyw贸dca Chin Mao Zedong, aby udowodni膰 艣wiatu wielki rozw贸j technologiczny swojego kraju, nakaza艂 zniszczenie wszystkich tradycyjnych narz臋dzi rolniczych. Okaza艂o si臋 jednak, 偶e Chiny w贸wczas nie dysponowa艂y wystarczaj膮c膮 ilo艣ci膮 nowoczesnych narz臋dzi, przez co produkcja rolna si臋 za艂ama艂a. Pyszny przyw贸dca nie przyzna艂 si臋 do b艂臋du, jako koz艂a ofiarnego wybra艂 w艂a艣nie wr贸ble, kt贸re zosta艂y pos膮dzone i skazane za wyjadanie p艂od贸w rolnych. Wed艂ug oblicze艅 aparatu pa艅stwowego jeden ptak mia艂 by膰 winien zjedzeniu 4,5 kilogram贸w zb贸偶 rocznie. W ten spos贸b zacz臋艂a si臋 masakra ptak贸w. W rok po eksterminacji wr贸bli i innych drobnych ptak贸w, kt贸re wyr偶ni臋to przy okazji, chi艅skie uprawy zosta艂y doszcz臋tnie zniszczone przez plag臋 szara艅czy i innych szkodnik贸w pozbawionych naturalnej kontroli. W skutek 3 letniego g艂odu 偶ycie straci艂o oko艂o 30 milion贸w ludzi.

Wi臋kszo艣膰 powy偶szych ciekawostek pochodzi z ksi膮偶ki Jacka Karczewskiego – Jej wysoko艣膰 G臋艣 – Opowie艣ci o ptakach, kt贸r膮 serdecznie polecam.

Post scriptum

Powy偶szy artyku艂 nie bez przyczyny powsta艂 w艂a艣nie dzi艣. Dzisiejsze 艣wi臋to powsta艂o, aby u艣wiadamia膰, 偶e te pocieszne ptaszyska s膮 dla nas bardzo mi艂ym, po偶ytecznym s膮siadem, kt贸ry w dodatku bardzo nas lubi. Ale niestety nie wiedzie mu si臋 dobrze… g艂贸wnie z naszej winy.

Pawe艂 Warowny
20.03.2020 Lublin

Inne wpisy po艣wi臋cone ptakom:

Oce艅 tre艣膰
[G艂os贸w: 26 艢rednia ocena: 4.9]