Polska czerwona księga zwierząt – co to takiego?

Na pewno wielu z Was przeglądając materiały na temat zwierząt natknęło się na informacje, że jakiś gatunek zwierzęcia jest w naszym kraju chroniony prawnie i jest wpisany do Polskiej czerwonej księgi zwierząt. Jeśli przy takiej okazji zastanawialiście się czym w ogóle jest Polska czerwona księga zwierząt lektura dzisiejszego artykuły rozwieje raz na zawsze te wątpliwości.

Spis treści:

Czym jest Polska czerwona księga zwierząt

Krótko mówiąc Polska czerwona księga zwierząt to rejestr gatunków zwierząt występujących na terenie Polski wraz z podziałem według skali zagrożenia wymarciem. Jest to polski odpowiednik międzynarodowej Czerwonej księgi gatunków zagrożonych. Polska czerwona księga zwierząt zawiera listę zwierząt zagrożonych wyginięciem, dokładny opis gatunku, ocenę zagrożenia wyrażoną w stopniu na specjalnej skali oraz mapy rozmieszczenia gatunku.

Polska czerwona księga zwierząt jest opracowana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN (Polskiej Akademii Nauk przyp. red.) w Krakowie. Po raz pierwszy została ona opracowana w 1992 roku. Księga dzieli się na dwa tomy:

  • Tom I – Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce, red. Zbigniew Głowaciński, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 2001
  • Tom II – Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce, red. Zbigniew Głowaciński & Janusz Nowacki, Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie oraz Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu, 2004

Polska czerwona księga zwierząt – kategorie zagrożenia

Polska czerwona księga zwierząt określa stopień zagrożenia poszczególnych gatunków, rzadkość ich występowania oraz stosowane i proponowane sposoby ochrony. Na potrzeby oceny stopnia zagrożenia przyjęto określoną skalę, w której gatunkom przypisuje się odpowiednią kategorię.

Na podstawie badań aktualnej i historycznej liczebności zwierząt określonego gatunku, sprawdzany jest trend liczebności, określane są zagrożenia dla zwierząt np. utrata naturalnych siedlisk, presja drapieżnictwa i łowiectwa itd. Na tej podstawie Polska czerwona księga zwierząt przypisuje gatunkom jedną z siedmiu kategorii. Poniższe kategorie i gatunki jakie są do nich zaliczane omówię na podstawie listy kręgowców.

EX – (Extinct) gatunki wymarłe

Ta kategoria przypisywana jest do gatunków, których ostatni przedstawiciele już wyginęły lub nie były notowane w Polsce od ponad dekady. Lista na szczęście jeszcze nie jest zbyt długa, ale nie można się oszukiwać, musimy dołożyć starań żeby nie pojawiły się na niej

Gatunki jakie Polska czerwona księga zwierząt zalicza do kategorii EX:

  1. Tur
  2. Tarpan

EXP – gatunki zanikłe lub prawdopodobnie zanikłe w Polsce

W tej kategorii zamieszczone zostały zwierzęta, które zanikły w Polsce, ale nie wyginęły. To znaczy, że przedstawicieli gatunków ujętych w Polskiej czerwonej księdze zwierząt z kategorią EXP mogliśmy kiedyś podziwiać na terenie naszego kraju, a aktualnie można je jeszcze spotkać poza granicami Polski.

W tej kategorii znajdują się między innymi drop zwyczajny, jaszczurka zielona, pustułeczka czy sęp płowy. Ten ostatni akurat w tym roku wyjątkowo postanowił do nas zalecieć, nie zmienia to faktu, że jest on uważany za gatunek u nas zanikły.

Gatunki jakie Polska czerwona księga zwierząt zalicza do kategorii EXP:

  1. karliczka
  2. kobczyk
  3. krzyżodziób sosnowy
  4. norka europejska
  5. nur czarnoszyi
  6. drop
  7. jaszczurka zielona
  8. jesiotr zachodni
  9. pardwa mszarna
  10. strepet
  11. suseł moręgowany
  12. pustułeczka
  13. sęp płowy
  14. siewka złota
Nur czarnoszyi - ptak zaobserwowany podczas jesiennych przelotów w Lublinie. Polska czerwona księga zwierząt zalicza go do kategorii EXP.
Nur czarnoszyi – ptak zaobserwowany podczas jesiennych przelotów w Lublinie. Polska czerwona księga zwierząt zalicza go do kategorii EXP.

CR – (Critically Endangered) – gatunki skrajnie zagrożone

Jest to kategoria gatunków zwierząt, które znajdują się na skraju wyginięcia lub zaniknięcia w Polsce. Polska czerwona księga zwierząt przypisuje do tej kategorii zwierzęta, których krajowa liczebność jest krytycznie mała. Mówimy tutaj o rzędach wielkości liczonych w sztukach, dziesiątkach lub setkach osobników w skali całego kraju.

Uratowanie gatunków zaliczonych do kategorii CR możliwe jest tylko z zastosowaniem specjalnych środków ochrony czynnej ukierunkowanej nie tylko na samą ochronę zwierząt, ale również na wyeliminowanie czynników powodujących dramatyczne tempo zanikania gatunku.

Gatunki zwierząt zaliczane do kategorii CR:

  1. bekasik
  2. głowacica
  3. głuszec zwyczajny
  4. iglicznia
  5. dzierzba czarnoczelna
  6. dzierzba rudogłowa
  7. gadożer
  8. kozica
  9. mornel
  10. morświn
  11. nagórnik zwyczajny
  12. orlik grubodzioby
  13. orzełek włochaty
  14. pomurnik
  15. kraska
  16. kulon
  17. łęczak
  18. łosoś
  19. rybitwa czubata
  20. świstun
  21. rybitwa popielata
  22. sokół wędrowny
  23. wąż Eskulapa
  24. żołędnica europejska

Podczas moich wędrówek udało mi się spotkać jak dotąd spotkać tylko dwa gatunki, które Polska czerwona księga zwierząt kwalifikuje do kategorii CR. Były to łęczaki i świstuny. Oba gatunki spotkane podczas wiosennych przelotów na Zalewie Zemborzyckim.

EN – (Endangered) – silnie zagrożone, gatunki bardzo wysokiego ryzyka

Polska czerwona księga zwierząt do kategorii EN przypisuje gatunki zwierząt silnie zagrożone wyginięciem z powodu bardzo małej liczebności, nielicznych stanowisk oraz niepokojąco szybkiego spadku liczebności. Gatunki zwierząt ujęte na liście kategorii EN w przypadku braku wyeliminowania czynników zagrażających ich populacji prawdopodobnie zasilą listę kategorii CR. Również one wymagają szczególnej opieki czynnej w zakresie ochrony samych zwierząt i ich siedlisk oraz wyeliminowania zagrożeń.

Zwierzęta z kategorii EN:

  1. batalion
  2. biegus zmienny
  3. brodziec pławny
  4. cietrzew
  5. koza złotawa
  6. minóg morski
  7. nocek łydkowłosy
  8. nocek orzęsiony
  9. orzeł przedni
  10. parposz
  11. podgorzałka
  12. podkowiec mały
  13. rożeniec
  14. smużka stepowa
  15. suseł perełkowany
  16. strzebla błotna
  17. szlachar (tracz długodzioby)
  18. świstak alpejski (świstak tatrzański)
  19. troć jeziorowa
  20. zając bielak
  21. żółw błotny
  22. żbik
  23. żubr

Jak do tej pory udało mi się spotkać tylko trzy gatunki zwierząt z kategorii EN. Bataliony, które obserwowałem w Poleskim Parku Narodowym oraz w obszarze Natura 2000 – Dolina Środkowej Wisły. Podgorzałkę, którą również miałem okazję obserwować w Polskim Parku Narodowym oraz żółwia błotnego zauważonego w obszarze Natura 2000 – Bystrzyca Jakubowicka.

VU – (Vulnerable) gatunki wysokiego ryzyka, narażone na wyginięcie

W tej kategorii znajdują się zwierzęta, których populacja alarmująco szybko spada, co w dłuższej perspektywie może doprowadzić do ich wyginięcia lub zaniku na terenie Polski. Spadek populacji tych zwierząt jest jednak znacząco niższy niż w przypadku gatunków wymienionych w poprzedniej kategorii. Aktualnie więc liczebność zwierząt w kategorii VU jest stosunkowo wysoka i/lub stabilna. Jednak trend spadku populacji jest widoczny, co sprawia, że bez wyeliminowania czynników negatywnie wpływających na ich populację, za kilka lat zwierzęta te mogą znaleźć się w kategoriach EN, CR lub nawet EXP czy EX.

Polska czerwona księga zwierząt do kategorii VU zalicza:

  1. bączek
  2. błotniak zbożowy
  3. dennik
  4. dubelt
  5. dzięcioł trójpalczasty
  6. gniewosz plamisty
  7. kulik wielki
  8. minóg rzeczny
  9. ostrygojad zwyczajny
  10. piekielnica
  11. rybołów
  12. sieweczka obrożna
  13. sowa błotna
  14. wodniczka

Jak dotąd podczas moich przygód z listy VU spotkałem tylko bączka, co stawia pytanie – czy Polska czerwona księga zwierząt jest nadal aktualna?

Bączek
Jedyne zdjęcie jakie udało mi się zrobić bączkowi.

NT – (Near threatened) gatunki bliskie zagrożenia, niższego ryzyka

Nie ma co czarować, te gatunki zwierząt nie są w tym momencie zagrożone wyginięciem czy zanikiem. Jednak jeśli nic nie zrobimy za chwilę będą o kategorię wyżej.

Lista gatunków z kategorii NT:

  1. ciosa
  2. dzięcioł białogrzbiety
  3. głowacz pręgopłetwy
  4. kania czarna
  5. kania ruda 
  6. kiełb białopłetwy
  7. kiełb Kesslera
  8. koszatka leśna
  9. minóg strumieniowy
  10. minóg ukraiński
  11. mroczek pozłocisty
  12. niedźwiedź brunatny
  13. nocek Bechsteina
  14. piskorz
  15. płochacz halny
  16. podróżniczek
  17. popielica
  18. puchacz
  19. różanka
  20. rybitwa białoczelna
  21. rybitwa białoskrzydła
  22. ryjówka średnia
  23. ryś
  24. sapa
  25. tchórz stepowy
  26. traszka grzebieniasta
  27. wilk szary
  28. zielonka
  29. żaba zwinka
  30. żołna

Na ten moment miałem okazję obserwować tylko trzy gatunki zwierząt z kategorii NT Polskiej czerownej księgi zwierząt.

LC – (Lower Risk) gatunki nie zagrożone na wymarcie, ale z innych różnych powodów wpisane na listę Polskiej czerwonej księgi zwierząt

Polska czerwona księga zwierząt przyje kryteria pomocnicze do sklasyfikowania gatunków, które nie są zagrożone wyginięciem, ale wymagają nadzoru, gdyż nie zanikły przyczyny zagrażające ich egzystencji.

Kryteria klasyfikacji gatunku w kategorii LC:

  • niejasna lub zła sytuacja gatunku w otoczeniu Polski (m.in. umieszczenie na zagranicznych czerwonych listach),
  • gatunek reprezentowany przez niestabilne populacje brzeżne,
  • gatunek jest endemitem, nielicznym reliktem lub taksonem unikatowym, występującym tylko lokalnie,
  • gatunek objęty międzynarodowymi konwencjami i/lub programami ochronnymi

źródło powyższego akapitu: http://ptaki.info/index_siedliska.php?dzial=6

Gatunki zakwalifikowane do grupy LC – lower risk

  1. bąk
  2. bielik
  3. czapla purpurowa
  4. czeczotka
  5. darniówka tatrzańska
  6. hełmiatka
  7. mewa mała
  8. mroczek posrebrzany
  9. morświn
  10. nornik śnieżny (polnik śnieżny)
  11. ohar
  12. orlik krzykliwy
  13. podkowiec duży
  14. puszczyk mszarny
  15. puszczyk uralski
  16. rybitwa białowąsa
  17. rzęsorek mniejszy
  18. sóweczka
  19. ślepowron
  20. traszka karpacka
  21. wąsatka
  22. włochatka

Również i z tej kategorii jak dotąd udało mi się zaobserwować tylko 3 gatunki zwierząt.

Czy Polska czerwona księga zwierząt jest aktualna i pomocna?

Przede wszystkim nie jestem specjalistą, który poświęcił pół życia na edukację w zakresie przyrody. Jestem tylko facetem, który na nowo odkrył w sobie dziecięcą fascynację odkrywania świata. Staram się zobaczyć jak najwięcej i dowiedzieć się jak najwięcej. A to co uda mi się zobaczyć i dowiedzieć przekazać Wam, żeby spróbować i w Was wzbudzić tę samą niewinną ciekawość otaczającego nas świata.

Moim zdaniem Polska czerwona księga zwierząt jest już mocno nie aktualna. Wystarczy spojrzeć na sytuację żołn, które według opisanej powyżej klasyfikacji znajdują się w kategorii niskiego ryzyka NT. W praktyce wygląda to tak, że żołny jest u nas obecnie tak rzadkimi ptakami, że informacje o miejscu ich obserwacji są ukrywane w ogólnopolskiej bazie – ornitho. Taka praktyka ma na celu zapewnienie ochrony ptakom przed ciekawskimi obserwatorami, którzy nie zawsze kierują się zasadami moralności obserwatora przyrody.

Według mnie Polska czerwona księga zwierząt wymaga aktualizacji, jednak nadal jest bardzo przydatna. W zasadzie każdy gatunek wymieniony na tej liście zasługuje na szczególną troskę i opiekę. Nie możemy dopuścić, żeby w kategorii EX pojawił się numer 3.

Inne wpisy w tematyce ochrony przyrody:

Może Ci się również spodoba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *